บทที่ 8 นิเวศวิทยา

หอยหายากตายหมู่

Snail_200px_2011โครงการอนุรักษ์กลายเป็นโครงการฆาตรกรรมหมู่ในชั่วคืน เมื่อนักอนุรักษ์ไปเก็บหอยในพื้นที่หนึ่ง ซึ่งกำลังจะกลายเป็นเหมืองถ่านหินในประเทศนิวซีแลนด์ เพื่อนำไปปล่อยยังแหล่งที่อยู่ใหม่ และเพิ่มจำนวนในห้องปฏิบัติการ แต่ปรากฎว่าอุปกรณ์ทำความเย็นเกิดทำงานผิดพลาดขึ้นมา การควบคุมอุณหภูมิให้เหมาะสม เปลี่ยนไปเป็นอุณหภูมิแช่แข็งหอยหายากของประเทศนิวซีแลนด์จนตายไปกว่า 800 ตัว

หอยทากบกชนิดนี้มีชื่อว่า Powelliphanta giant land snail (Powelliphanta hochstetteri hochstetteri) ที่เมื่อโตเต็มที่อาจมีขนาดใหญ่เกือบสิบเซนติเมตร มันกินสัตว์อื่นเช่นหนอนหรือทากเป็นอาหาร อายุยืนถึง 20 ปี วางไข่คราวละ 5-10 ฟองต่อปีเท่านั้น

ปัญหาที่เกิดขึ้นนี้แสดงให้เห็นถึงการอนุรักษ์สิ่งมีชีวิตที่ดีที่สุดคือการรักษาแหล่งอาศัยตามธรรมชาติของมันไว้ เมื่อเราทำลายแหล่งอาศัยตามธรรมชาติ และนำมันมาเลี้ยงในห้องปฏิบัติการ โศกนาฎกรรมเช่นนี้จึงเกิดขึ้น

ที่มา:  Mishap freezes to death 800 rare New Zealand snails (BBC News)

Advertisements
บทที่ 5 ความหลากหลาย, บทที่ 8 นิเวศวิทยา

อนุรักษ์อย่างสร้างสรรค์

นอกจากอาจารย์พิไลแล้ว ทางผู้จัดงานประชุมวิชาการวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วทท.) ครั้งที่ 37 ได้เชิญ รศ.ดร.สมโภชน์ ศรีโกสามาตร มาบรรยายประสบการณ์งานวิจัยเกี่ยวการอนุรักษ์สัตว์ใหญ่หลายชนิดในงานนี้ด้วย

STT37_Sompoad_20111012_01

อาจารย์สมโภชน์เลือกใช้หัวข้อบรรยายว่า “Creative conservation: from gibbon to gaur” เพื่อเล่นคำว่า from “G” to “G” นั่นเอง

อาจารย์สมโภชน์กล่าวว่าวงการอนุรักษ์ธรรมชาติระดับโลกนั้นถูกควบคุมหรือจัดการโดยองค์กรขนาดใหญ่ ทำให้สิ่งมีชีวิตที่ไม่อยู่ในแผนอนุรักษ์ถูกละเลย ซึ่งอาจารย์สมโภชน์เห็นว่าสิ่งมีชีวิตทุกชนิด ควรมีสิทธิเท่าเทียมกันในการถูกอนุรักษ์ หรือเรียกได้ว่าอาจารย์ขอประกาศอิสรภาพในการอนุรักษ์ (จากองค์กรขนาดใหญ่) นั่นเอง

การหันหลังให้กับองค์กรขนาดใหญ่ทำให้อาจารย์ได้ทำงานเข้าใกล้ชุมชนและธรรมชาติของประเทศเรามากขึ้น ซึ่งสิ่งเหล่านี้นำไปสู่การศึกษาสัตว์หลายชนิด ซึ่งในที่นี้อาจารย์นำประสบการณ์เกี่ยวกับการศึกษาวิจัยและอนุรักษ์ชะนี (gibbon) และกระทิง (gaur)

การทำงานแบบนี้จำเป็นที่จะต้องสร้างแนวร่วมขึ้นมาจากชุมชนที่อยู่ใกล้กับทรัพยากรชีวภาพเหล่านั้นขึ้นมา ซึ่งรวมถึงการแบ่งปันข้อมูล (information sharing) การสร้างทักษะที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์ให้ชุมชน (skill building) และการถ่ายทอดความรู้ (knowledge transfer) ซึ่งเป็นแนวคิดตามพีรามิดของการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ (knowledge exchange pyramid)

จากประสบการณ์การศึกษาวิจัยตั้งแต่เป็นนักศึกษาในปีค.ศ. 1979 มาจนถึงปัจจุบัน บทเรียนที่ได้รับทำให้เห็นว่าการอนุรักษ์แบบที่ทำอยู่นี้ต้องการเวลา ต้องสอนสั่งนักศึกษาให้ทำงานได้เก่งกว่าอาจารย์ และต้องการคนท้องถิ่นมาร่วมงานมาเป็นแนวร่วมอนุรักษ์ (paraconservationist)

การทำงานอนุรักษ์แบบนี้ เป็นเหมือนความแปรผันในวิธีการอนุรักษ์ ที่อาจถูกคัดเลือกว่าเป็นวิธีดำเนินการที่เหมาะสม เหมือนการคัดเลือกโดยธรรมชาติ ของการวิวัฒนาการ การอนุรักษ์อย่างสร้างสรรค์ ไม่ขึ้นอยู่กับแนวคิดขององค์กรใหญ่อาจช่วยรักษาความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศเอาไว้ได้ ทั้งนี้เพราะมันจะเหมาะกับบริบทที่จำเป็นในแต่ละพื้นที่ และสิ่งมีชีวิตนั้นๆ

อาจารย์อยากให้พวกเราภูมิใจกับการเป็นนักอนุรักษ์ที่ทำงานเพื่อท้องถิ่น ก่อนที่จะคิดไปทำงานกับองค์กรขนาดใหญ่ที่อาจจะทำให้ละเลยสิ่งมีค่าในบ้านของเราเอง

บทที่ 5 ความหลากหลาย, บทที่ 8 นิเวศวิทยา

บัญชีแดง

IUCN Red List 2010

องค์การระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (International Union for Conservation of Nature; IUCN) มีบัญชีของสิ่งมีชีวิตที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์เรียกว่าบัญชีแดง (Red List)

สิ่งมีชีวิตที่ยังไม่ได้รับการประเมินความเสี่ยง (Not Evaluated; NE)
สิ่งมีชีวิตที่ไม่ข้อมูลเพียงพอ (Data Deficient; DD)
สิ่งมีชีวิตที่มีความเสี่ยงต่ำต่อการสูญพันธุ์ (Least Concern; LC)
สิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ (Near Threatened; NT)
สิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายใกล้สูญพันธุ์ (Vulnerable; VU)
สิ่งมีชีวิตที่ใกล้สูญพันธุ์ (Endangered; EN)
สิ่งมีชีวิตที่มีความเสี่ยงขั้นวิกฤติต่อการสูญพันธุ์ (Critically Endangered Species; CR)
สิ่งมีชีวิตที่สูญพันธุ์จากธรรมชาติ (Extinct in the Wild; EW)
สิ่งมีชีวิตที่สูญพันธุ์ไปแล้ว (Extinct; EX)

อ่านเพิ่มเติม:

บทที่ 5 ความหลากหลาย, บทที่ 8 นิเวศวิทยา

นักล่าพรรณไม้ช่วยอนุรักษ์ได้อย่างไร

ฟังดูแล้วน่าจะตรงกันข้ามกัน แต่จากการสำรวจพืชเปรียบเทียบกันทำให้พบว่าพืชที่ใกล้สูญพันธุ์ หรือสูญพันธุ์ไปแล้วในที่ห่างไกลอย่างประเทศญี่ปุ่น กลับมีเหลือรอดอยู่ในสวนต้นไม้ในประเทศอังกฤษ

ทั้งนี้เป็นเพราะนิสัยชอบปลูกต้นไม้ และการแข่งขันการทำสวยให้มีต้นไม้แปลกๆของชนชั้นสูงในอดีต ทำให้เมื่อประเทศญี่ปุ่นเปิดประเทศในปีค.ศ. 1854 ทำให้นักสะสมหรือนักล่าพืชเข้าไปเก็บตัวอย่างไปปลูกที่บ้านตัวเองกันเป็นการใหญ่

แต่พอถึงวันนี้เราก็ได้เห็นว่าการล่าพืชในอดีตนั้น ไม่ได้ทำให้มันสูญพันธุ์ไปแต่กลับช่วยอนุรักษ์พวกมันไว้อีกด้วย

ที่มาของข่าว: BBC News – Plant hunters’ legacy help Japan’s threatened species.

อ่านเพิ่มเติม:

บทที่ 5 ความหลากหลาย, บทที่ 8 นิเวศวิทยา

บ้านลับของเต่ากระ

BBC Nature – ‘Hidden’ hawksbill turtles found. งานวิจัยตีพิมพ์ในวารสาร Biology Letters กล่าวถึงความพยายามของนักวิทยาศาสตร์ที่ศึกษาเต่าทะเลทางฝั่งตะวันออกของมหาสมุทรแปซิฟิกว่าพวกเขาประสบปัญหาในการจะจับเต่ากระ (hawkbill turtle; Eretmochelys imbricata) ที่ใกล้สูญพันธุ์ (endanger) มาติดเครื่องติดตามผ่านดาวเทียม (satellite tracking) แม้ว่าจะใช้ทั้งคนปกติ และพวกลับลอบเก็บไข่เต่ามาช่วยแล้วก็ตาม จนกระทั่งพวกเขาไปเจอบ้านลับของพวกมัน

ผู้วิจัยพบว่าเต่ากระไปอาศัยอยู่ในป่าชายเลน (mangrove) ที่ซึ่งปกติไม่ใช่ที่ที่จะพบเต่ากระ และพอมันไปอยู่ในป่าชายเลนก็ยิ่งทำให้พบเจอยากขึ้นไปใหญ่ พวกเขาสัณนิษฐานว่านี่เป็นการปรับตัว (adaptation) ของเต่ากระในพื้นที่ที่แหล่งอาศัยปกติ ซึ่งก็คือแนวปะการัง (coral reef) นั้นหายากก็เป็นได้

หลังจากติดเครื่องติดตามตัวให้เต่ากระได้ นักวิทยาศาสตร์จะได้นำข้อมูลเหล่านี้ไปใช้เพื่อการอนุรักษ์พวกมันต่อไป และการค้นพบบ้านลับของเต่ากระนี้ช่วยให้เราเห็นความสำคัญของป่าชายเลนมากขึ้นอีกด้วย

บทที่ 5 ความหลากหลาย, บทที่ 8 นิเวศวิทยา

แซลมอนในแม่น้ำเทมส์

BBC Nature – Healthy Thames ‘key for return of salmon’. ข่าวนี้เกี่ยวกับปลาแซลมอน (salmon) ที่กลับมาปรากฎตัวอีกครั้งในแม่น้ำเทมส์ (Thames) ของประเทศอังกฤษ ที่ซึ่งเคยสกปรกแต่ได้รับการบำบัดดูแลรักษาจนกระทั่งมันกลับมาสู่สภาพที่ดีขึ้น และการพบปลาแซลมอนอีกครั้ง ส่วนหนึ่งเป็นเรื่องน่ายินดี แต่แซลมอนนี้มาจากไหน? มันอาจจะกลับมาเพื่อใช้เส้นทางนี้อีกครั้ง หรือมันหลงทางมาก็ได้ (แต่น้ำก็สะอาดพอที่มันจะอยู่รอดได้เป็นอย่างน้อย) การศึกษาทางพันธุกรรมแสดงให้เห็นว่ามันน่าจะเป็นปลาจากแม่น้ำอื่นที่หลงเข้ามา

ถ้ามีเวลาคงต้องไปอ่านต่อใน Journal of Biological Conservation (ที่ในข่าวพิมพ์ตัว i ตกไปหนึ่งตัวในคำว่า Biological ฮิๆ)